De Weg Naar herstel, hoofdstuk 1, 'Definitie'
Welkom op deze blog over het herstel na een psychotische episode. In dit hoofdstuk willen we onderzoeken wat herstel eigenlijk inhoudt. Het concept 'herstel' kan voor iedereen een unieke betekenis hebben, daarom heb ik een aantal vragen geformuleerd die je kunnen helpen na te denken over wat het voor jou betekent.
Eerst heb ik deze vragen met een potlood beantwoord en enkele woorden opgeschreven in het boek die bij me opkwamen terwijl ik ze probeerde te beantwoorden. Afgelopen weekend heb ik veel nagedacht over wat herstel voor mij persoonlijk betekent, maar ik kon geen eenduidig antwoord formuleren.
Daarom heb ik besloten om deze blog te schrijven en de vragen uit het werkboek te volgen, zodat ik beter kan begrijpen wat herstel voor mij in de afgelopen jaren heeft betekend. Wanneer ik dit later teruglees, zal mijn kijk waarschijnlijk veranderd zijn. Maar elk begin is waardevol.
Aan het einde van deze uitgebreide blogposts zal ik de vragen die ik uit de hoofdstukken heb gebruikt, plaatsen, en misschien enkele citaten over herstel uit die pagina's.
'Het is alsof je de eerste stap zet op een lange reis. Het is een persoonlijk en uniek proces waarbij je van perspectief verandert, nieuwe vaardigheden leert en veerkracht opbouwt'
'Herstel is een zeer persoonlijke reis en de betekenis kan van persoon tot persoon sterk verschillen. Voor mij gaat herstel over het herwinnen van mijn gevoel van eigenwaarde en mijn plaats in de wereld na een psychotische episode. Het gaat over de kracht vinden om op te staan en door te gaan, zelfs als het leven overweldigend aanvoelt'
Het biedt geruststelling te beseffen dat herstel een proces van persoonlijke groei en ontwikkeling is, waarbij er geen enkele definitie of juiste weg is om het te bereiken. Het stellen van doelen die voor de persoon zelf belangrijk zijn, is cruciaal om te waarborgen dat herstel betekenisvol en motiverend blijft.
Herstel is een proces van persoonlijke groei en ontwikkeling. Het houdt in dat je de controle over je leven herwint en een nieuw normaal voor jezelf creëert. Herstel is geen eindpunt, maar een reis.
Er bestaat geen eenduidige definitie van herstel. Voor de één kan het betekenen dat je weer aan het werk kunt, terwijl het voor een ander inhoudt dat je weer verbinding kunt maken met vrienden en familie. Er zijn geen goede of foute antwoorden.
Wat echt van belang is, is dat herstel voor jou betekenis heeft. Het is essentieel om doelen te stellen die voor jou belangrijk zijn en om je te richten op je eigen vooruitgang.
De weg naar herstel
De weg naar herstel is vaak ingrijpend. Het is een proces van vallen en opstaan. Er zullen momenten zijn waarop je vooruitgang boekt en tijden waarop je terugvalt. Maar als je volhardt, zul je uiteindelijk je doelen bereiken.
Er zijn talloze manieren om je herstel te ondersteunen. Je kunt professionele hulp inschakelen, je aansluiten bij een herstel- of steungroep, of je inzetten voor geestelijke gezondheidszorg. Ook kun je zelf acties ondernemen om jezelf te ondersteunen, zoals regelmatig bewegen, gezond eten, voldoende slapen en tijd doorbrengen met dierbaren.
Herstel is haalbaar
Herstel is haalbaar voor iedereen die ernaar streeft. Als je worstelt met een psychische aandoening, weet dan dat je niet alleen bent. Er zijn mensen die je kunnen helpen en mensen die in jou geloven. Geef niet op; je kunt dit!
Vragen om na te denken
Ik hoop dat deze vragen je helpen om na te denken over wat herstel voor jou betekent. Ik wens je veel succes op je reis naar herstel!
De eerste keer dat iemand mij uitlegde wat schizofrenie inhield, was na een periode waarin anderen concludeerden dat ik mogelijk ook deze aandoening had. Dit vond plaats in 2012 in een psychiatrisch ziekenhuis in mijn woonplaats, een plek waar ik nauwelijks van had gehoord. Wat me het meest is bijgebleven van die tijd is dat mijn geest overweldigend druk was. Overheidsfunctionarissen en mijn familie kwamen tot de conclusie dat ik niet meer functioneerde in het dagelijkse leven. Maar eerlijk gezegd kon ik niet echt verwoorden wat er aan de hand was, omdat ik me er niet van bewust was dat er iets niet klopte. Ik had het idee dat ik simpelweg mijn filosofische overpeinzingen uitvoerde. Het waren mijn handelingen, en het soort gedrag dat niet als normaal werd beschouwd, die anderen deden beseffen dat er iets mis was. Omdat ik mijn eigen gedachten slecht begreep en het volkomen in orde vond om in mijn hoofd alleen te denken, gaven ook de artsen en verpleegkundigen niet goed aan wat er aan de hand was. Maar na verschillende testen door bekwame psychologen kwamen ze tot de conclusie dat ik te kampen had met psychoses.
En begrijp me niet verkeerd, een eerste psychose is een groot drama.
Na de conclusies van de psychologen startten ze met mijn behandeling. Dit hield in dat ik regelmatig therapeutische sessies had en ze met mijn medicatie konden beginnen. Dit was geen gemakkelijke stap. Mijn eerste gedachte over medicatie was een vrees dat enkele milligrammen mijn denkprocessen zouden beïnvloeden. Het voelde niet paranoïde, maar eerder gezondheidsgerelateerd. Dankzij mijn lieve moeder en de geruststellende woorden van de verpleegkundigen vond ik echter de moed om met de medicatie te starten. Enkele weken na het beginnen met de medicatie werd ik overgeplaatst naar een geschiktere afdeling in het ziekenhuis, waar jongeren en mensen met vergelijkbare problemen verbleven. Hoewel ik aanvankelijk niet de behoefte voelde om iets te ondernemen in deze nieuwe omgeving, bood het me meer activiteiten en een dagelijks ritme. Bovendien had ik leeftijdsgenoten met soortgelijke problemen om mee te converseren. Op deze plek ontdekte ik dat ik het erg prettig vond om in groepssessies met anderen te communiceren. Zoals ik in mijn introductie-blogpost aangaf, ben ik er goed in om concepten aan klanten uit te leggen. Het moet alleen gezegd worden dat ik altijd met plezier naar anderen luister en praat met mensen die hun eigen verhalen delen. Gedurende mijn verblijf op die afdeling begon de medicatie effect te hebben en merkte ik dat mijn geest tot rust kwam. Daarnaast leerde ik het onderscheid tussen schizofrenie en tijdelijke psychoses. Door het contact met anderen in het ziekenhuis kreeg ik een beter inzicht in mijn eigen problemen. Bovendien ontwikkelde ik verbindingen met mensen waar ik nog steeds contact mee heb, wat werkelijk helpt. Zoals je kunt lezen, waren de eerste stappen gezet om te herstellen van mijn eerste psychose en kon ik beginnen met het proces om weer naar huis te gaan. Toen ik in de zomer van 2012 weer thuis kwam, was het niet in mijn eigen huis, maar verbleef ik tijdelijk bij mijn ouders. Dit had zijn redenen, ook al zag ik die toen niet in. Iedereen was het erover eens dat ik zowel kortetermijn- als langdurige hulp nodig had. Maar ik was ongeduldig. Mijn eerste psychose had zich voorgedaan tijdens mijn laatste stage voor school en in de weekenden werkte ik in de ouderenzorg.
Tijdens mijn verblijf in het ziekenhuis hield ik contact met school en mijn werk. In de zomer van 2012 voelde ik me sterk genoeg om een nieuwe stageplek te zoeken en weer terug te gaan naar mijn werk. Gelukkig beschikte ik over een eigen appartement, dat door mijn ouders werd schoongemaakt. Ik sliep daar niet en bezocht het alleen om planten water te geven, bijna een jaar lang. De huur moest echter wel betaald worden, en ik vond het geweldig om met ouderen te werken. Ik had het gevoel dat ik, ondanks dat ik nog niet op volle kracht was, na de zomer en mijn verblijf in het ziekenhuis weer terug kon naar mijn werk. Ik vond het fijn om daar te zijn, mijn taken uit te voeren en de koffie te verzorgen. De gesprekken met de mensen op mijn werk deden me goed; de lieve oudjes gaven me een sterker gevoel dan ik mezelf kon geven. Ik werkte daar vier jaar met veel plezier. School bood me de kans om in een half jaar tijd een nieuwe stage te vinden en een onafgerond project af te ronden. Er was een sterk gevoel dat ik grote verantwoordelijkheden had na mijn eerste psychose. Die stage hielp me weer in contact te komen met de realiteit. Het waren lange zes maanden, beginnend in 2013. Uit angst voor stigmatisering en omdat ik me niet sterk genoeg voelde, had ik nooit iemand verteld dat ik aan het herstellen was van iets waar ik zelf moeilijk grip op kon krijgen. Tijdens die periode had ik contact met cliënten, vergaderingen met collega's, hield ik websites bij, deed ik grafisch ontwerp en genoot ik van veel koffie.
2013 was het jaar waarin ik mijn baan verloor, maar in diezelfde zomer had ik mijn stage afgerond bij een lokale nieuwsbureau en ontving ik mijn diploma. Ook in die zomer was ik weer thuis in mijn eigen appartement en had ik wekelijkse afspraken bij de geestelijke gezondheidszorg. Maar ik had mijn doelen bereikt, zoals het weer krijgen van controle over mijn hoofd en zo snel mogelijk uit het psychiatrische ziekenhuis te komen en mijn diploma te behalen.
Het voelde alsof ik binnen een jaar hersteld was en dat het op de meest fantastische manier was.
'Mijn herstel kan ik halen door het bedenken, en plannen van een toekomstig doel. En op zijn minst proberen het te voltooien'
De eerste keer dat ik een volledige psychotische terugval ervaarde, vond plaats twee jaar na mijn initiale crisis. Pas op het laatst realiseerde ik me dat er iets niet klopte. Achteraf gezien was het echter al aan het gebeuren. Ondanks dat ik mezelf had gedwongen om doktersafspraken, groepsbijeenkomsten en andere activiteiten te bezoeken in het psychiatrische ziekenhuis in de twee jaar voorafgaand aan deze terugval, kwam het als een verrassing. Bij het analyseren van mijn verhaal gaf het ziekenhuis aan dat we eigenlijk te laat waren om de terugval te voorkomen. Echter, mijn familie en vrienden merkten al snel dat er iets niet in orde was. Wat we ontdekten, is dat het moeilijk is om de benodigde hulp te krijgen op het moment dat je die echt nodig hebt. Het duurde even, maar uiteindelijk keerde ik terug naar de afdeling voor jongeren met psychosegevoeligheid. Het was prettig om vertrouwde gezichten te zien. Deze keer was ik beter voorbereid, omdat ik ervaring had opgedaan en wist wat er tijdens een opname te verwachten viel. Ik was me bewust van de chaos in mijn hoofd en wist wat er tijdens mijn verblijf van me verwacht werd. Ook was ik veel meer bereid om hulp te accepteren en sprak ik openhartiger. Ik probeerde uit te leggen dat het moeilijk voor me was om mijn ervaringen onder woorden te brengen, en dit werd tot op zekere hoogte geaccepteerd. Desondanks deelde ik veel meer over mijn problemen en deed ik mijn best tijdens elke therapiesessie. De verpleegkundigen en psychiaters bleven toegewijd werken, en ik voelde me steeds ontspannener en opener over wat er in mijn hoofd omging.
In 2014 besloot ik mijn opleiding tot ervaringswerker te stoppen vanwege de medicatie en de negatieve symptomen die ik ervoer. Mijn oude medicatie had veel bijwerkingen en maakte de negatieve symptomen van mijn psychose erger.
Negatieve symptomen zijn symptomen die optreden na een psychose, zoals een gebrek aan energie, het verlies van plezier in activiteiten en een gebrek aan wilskracht om zelfs kleine taken uit te voeren. Ik was vaak nonchalant en apathisch, wat mijn omgeving zwaar belastte. Ondanks dat ik wist dat er veel moest gebeuren voor mijn opleiding, had ik er weinig motivatie voor. Het was moeilijk voor mij om initiatief te nemen. Dit gevoel begon in 2012 en duurt nog steeds aan.
Met deze symptomen was het voor mij op een gegeven moment niet meer realistisch om een opleiding te volgen en mezelf vervolgens 'ervaren' te noemen, vooral na slechts één psychose en weinig ervaring met medicatie. Het leek mij daarom onrealistisch om vervolgens als ervaringsdeskundige aan de slag te gaan.
Maar door deze poging om de opleiding te volgen, had ik meer acceptatie, kennis en tijd voor een langer herstel. Deze keer was de situatie anders dan de vorige keer. Na mijn eerste ervaring kan ik zeggen dat het belangrijk is om een doel te hebben. Van mijn tweede ervaring kan ik zeggen dat het niet voltooien van een doel het herstel moeilijker maakt. Maar deze keer was er geen druk van school of werk waar ik verwacht werd. Dus mijn hoofddoel werd om volledig te herstellen van mijn klachten. Dit keer wilde ik ook niet meer bij mijn ouders verblijven als ik naar huis ging, en dat was ook niet meer nodig. Aan het einde van mijn verblijf in de gezondheidszorg bracht ik al de weekenden thuis door en groeide ik langzaam maar zeker uit het ziekenhuis. Ook op weg naar herstel van de positieve symptomen kwam ik voor het eerst in contact met vrijwilligerswerk. Dit was in een fietsenzaak, gewoon bezig zijn met mijn handen en uit mijn hoofd zijn sprak me erg aan. En ik maakte ook werk om aan de slag te gaan op de grafische afdeling van het ziekenhuis. Mijn persoonlijke hulpverlener veranderde ook en ik had voor het eerst een actieve en enthousiaste hulpverlener die me thuis kreeg. Omdat de hulpverleners me kenden van mijn eerste keer, wisten we dat het belangrijk was om me bezig te houden.
'Mijn eigen herstel kan ik bereiken door het uitbouwen van mijn kennis over mijn aandoening, en beter voorbereid zijn op toekomstige problemen'
De eerste keer dat ik merkte dat er iets niet klopte, was in de lente van het tweede jaar na mijn tweede episode, iets later in het jaar. In die twee jaar was er veel veranderd in mijn leven en de intensiteit ervan nam toe, tot het moment dat ik besloot hulp te zoeken. Soms voelde ik een zware druk op mijn hoofd en merkte ik dat ik langzaam weggleed. Dit keer had ik het gevoel dat een derde psychose op de loer lag, en ik probeerde mensen duidelijk te maken dat het niet goed met me ging. Anderen zagen ook dat ik in een slechte staat verkeerde, en mijn familie vroeg zich al snel af waarom ik weer zo onrustig was. Ze kwamen naar mijn huis, zorgden voor wat orde en brachten me terug naar het ziekenhuis. Iedereen dacht dat het maar een paar dagen zou duren. Door de vier jaren die aan deze terugval in 2016 voorafgingen, was mijn dossier in het ziekenhuis behoorlijk uitgebreid geraakt. Dit gaf me een geruststellend gevoel, en ik denk dat het ziekenhuis daar ook blij mee was. Daarom besloten de deskundigen, na overleg met elkaar en met mij, om na enkele weken met een andere medicatie te beginnen, in de hoop dat de bijwerkingen minder zouden zijn en dat het beter voor mij zou werken. De nieuwe medicatie bleek effectief te zijn. Bij de eerste inname voelde ik onmiddellijk resultaat. Het duurde even voordat ik besefte dat de derde psychose nooit echt was doorgezet en dat ik, zelfs na de inname van de medicatie, mijn normale gedrag nog niet helemaal had teruggevonden, maar we hadden wel een volledige psychose kunnen voorkomen. Dit had me weer veel tijd bespaard in mijn herstelproces. Het voelde alsof er een sluier was opgetild nadat ik was gestopt met mijn oude medicatie. In het verleden had ik twee keer zonder overleg met mijn oude medicatie gestopt vanwege de bijwerkingen.
Zonder medicatie zou ik niet op de plek zijn waar ik nu ben. Tegenwoordig gebruik ik medicatie waar ik tevreden over ben, maar het kostte me veel communicatie, inspanning, geduld en reflectie om daar te komen.
Mijn eerste psychose was een groot drama, maar de tweede en derde hadden voorkomen kunnen worden. Als ik stopte met mijn medicatie kwamen mijn positieve symptomen van psychose weer terug. De positieve symptomen van psychose zijn voor iedereen anders, maar ze kunnen een gezonde deelname aan de maatschappij in de weg staan. Kenmerken van een psychose zijn onrealistisch of ongebruikelijk denken, stemmen horen in je gedachten, geluid- en visuele hallucinaties, of waanideeën zoals geloven in een verhaal of complot, zoals de bekende paranoïde waan.
In 2016 ontmoette ik mijn laatste vriendin in het ziekenhuis, ik weet niet precies wat ik hierover moet zeggen. We gaven elkaar dingen om te doen, de één kalmeerde de ander. We hadden genoeg tijd om elkaar buiten het ziekenhuis te zien en ik kan me veel momenten herinneren waarop we lachten. We hadden echt een leuke tijd samen, maar er waren doelen op de horizon en aan het einde van ons verblijf was het tijd om naar huis te gaan.
Daarom contacteerde ik met mijn familie een degelijke ambulante organisatie buiten het ziekenhuis om verder te werken aan mijn herstel en knelpunten van stress in de toekomst te voorkomen. Zoals het gaat in de hulpverlening, is het niet ongebruikelijk om van hulpverleners te wisselen. In de loop van de jaren heb ik meerdere ambulante hulpverleners gehad die me probeerden te helpen.
Tegenwoordig ben ik me bewust dat ik waarschijnlijk nooit volledig zal herstellen, maar ik voel me goed vandaag en heb bepaalde doelen bereikt. Dus ik houd me bezig.
'Mijn eigen herstel kan ik bereiken door het accepteren van mijn moeilijkheden en gezond verstand te houden. Openstaan voor andere mensen kan echt helpen'
De eerste keer dat ik me realiseerde hoe ingrijpend schizofrenie kan zijn voor iemand, was in de laatste maanden van 2019. Ik merkte dat mijn slaappatroon veranderde; ik sliep vaker overdag dan 's nachts. Dit werd veroorzaakt door het tijdsverschil in de herfst en winter. Met minder daglicht was het nog steeds donker wanneer ik op een redelijk tijdstip wakker was. Mijn eerste stap was om hulp te zoeken in het ziekenhuis voor een betere slaap, wat tevens het begin was van mijn reis naar nuchterheid.
Aanvankelijk was het moeilijk om te erkennen dat ik een intensere innerlijke stem hoorde, en deze samen met psychotische terugvallen maakte het lastig om rustig te blijven. Nu, terugkijkend, is het gemakkelijker om te begrijpen wat er misging. Ik was weer gestopt met mijn medicatie, verbleef meer thuis, hield niet goed zicht op mijn telefoon en mijn interesses veranderden geleidelijk. Daarnaast volgde ik het nieuws intensiever en sliep ik bijzonder slecht. Deze factoren, samen met andere stressoren, brachten me in een lastige situatie.
In die periode merkte mijn omgeving dat mijn gedrag anders was, maar ik had voldoende ervaring om me er niet al te veel van aan te trekken. Ik bleef altijd sociaal acceptabel, zelfs wanneer ik verward was. Maar deze keer maakte ik veel lawaai thuis en gedroeg ik me anders dan gebruikelijk. Logisch dat mijn buren zich zorgen maakten over mijn gedrag.
Tegenwoordig ben ik nooit een gevaar voor mezelf, andere mensen of mijn omgeving. Dit is waarom de eerste psychotische episodes of schizofrenie zo intens zijn. Omdat mensen in moeilijkheden geen ervaring hebben.
'Mijn eigen herstel is mogelijk als ik niet opgeef in mijn gedachten, en probeer hulp te accepteren'
Ik hoop dat mijn reis je aanspreekt en je inspireert om je eigen weg te gaan, hoe kronkelig die ook mag zijn. Laten we deze weg samen bewandelen.
Na het lezen van deze herstelpogingen, en het combineren er van, kwamen we tot de volgende spreuk.
'Mijn eigen herstel kan bereikt worden door doelen te stellen en voorbereid te zijn. Dit betekent mijn eigen handicap kennen en begrijpen, zelfvertrouwen hebben en respect voor de dingen waar ik om geef wanneer ik een doel probeer te bereiken'
Het is ook belangrijk om realistische verwachtingen te hebben en bereid te zijn om je doelen onderweg bij te stellen. Herstel is geen lineair proces; er zullen tegenslagen en plateaus zijn, maar het gaat erom dat je van die ervaringen leert en vooruit blijft gaan.
- Hopeloosheid:
Ik heb nooit gedacht dat ik kon herstellen van mentale problemen; het leek een onbereikbaar doel.
- Ontkenning:
Ik heb het gevoel dat ik niet hoef te herstellen; het erkennen van een behoefte aan herstel voelt onnodig of overweldigend.
- Overweldigd:
Ik kan niet denken aan herstel; er is zoveel gaande op het moment dat het naar de achtergrond wordt verdrongen.
- Passieve overweging:
Ik denk soms aan herstel, maar ik heb nog nooit een stap in die richting gezet; het blijft een ver idee.
- Verlangen zonder actie:
Ik wil echt herstellen, maar ik heb nog geen stappen ondernomen; de intentie is er, maar niet de actie.
- Terugval:
Ik ben op weg naar herstel geweest, maar ik heb op dit moment te maken met een terugval, die me heeft teruggezet.
- Actief herstel:
Ik ben actief aan het herstellen van een mentaal gezondheidsprobleem, bezig met behandelingen of zelfhulpstrategieën.
- Onderhoudsfase:
Ik heb het gevoel dat ik volledig hersteld ben, nu moet ik alleen mijn voordeel behouden om terugval te voorkomen.
- Voortdurende reis:
Herstel is een persoonlijke reis, en ik ben er nog niet; ik blijf leren en groeien door dit proces.
- Voortdurende genezing:
Herstel is mogelijk, en ik blijf werken aan genezing, begrijpend dat het een doorlopend proces is met ups en downs.
Herstel gaat niet over het uitwissen van het verleden of doen alsof het nooit gebeurd is.
Omgaan met stress en angst is een veelvoorkomende uitdaging voor een groot aantal mensen, vooral voor degenen die worstelen met psychische aandoeningen. Deze gevoelens kunnen variëren van lichte spanning tot overweldigende paniek, wat het dagelijks leven aanzienlijk kan beïnvloeden. Het is belangrijk om manieren te vinden om effectiever met deze emoties om te gaan.
+ Oefen ontspanningstechnieken:
Eenvoudige oefeningen zoals diepe ademhaling, meditatie en progressieve spierontspanning kunnen je aanzienlijk helpen om spanning te verminderen en een gevoel van ontspanning te bevorderen. Probeer dagelijks een paar minuten aan deze technieken te besteden om hun effectiviteit te maximaliseren.
+ Doe aan zelfzorg:
Zorg ervoor dat je voldoende slaapt, goed eet, en regelmatig actief blijft. Zelfzorg is cruciaal; het draagt bij aan je fysieke en emotionele welzijn en helpt je beter om te gaan met stressvolle situaties die zich kunnen voordoen.
+ Stel realistische doelen:
Verdeel grotere, wellicht overweldigende doelen in kleinere, beter beheersbare stappen. Dit kan je helpen om je overweldigend te voelen, en geeft je de gelegenheid om je voortgang te vieren en meer zelfvertrouwen op te bouwen.
+ Identificeer triggers:
Let goed op welke specifieke situaties of activiteiten de neiging hebben om stress of angst op te wekken. Door deze triggers te identificeren, kun je ze wellicht vermijden of op een proactieve manier beheren, wat je een gevoel van controle en veiligheid kan geven.
+ Creëer een ondersteunend netwerk:
Omring jezelf met vrienden, familie of steungroepen die je begrijpen en je kunnen aanmoedigen. Vergeet niet dat het volkomen goed is om professionele hulp te zoeken als je merkt dat de situatie te overweldigend wordt. Het hebben van een steunsysteem kan een enorm verschil maken in je herstel en je veerkracht.
+ Het is ook cruciaal om slaapproblemen aan te pakken, want een slechte slaapkwaliteit kan onze geestelijke gezondheid aanzienlijk beïnvloeden:
Slaap is essentieel voor de fysieke en mentale gezondheid, omdat het ons lichaam en onze geest in staat stelt om uit te rusten en op te laden. Het is cruciaal om een regelmatig slaapschema op te stellen, een comfortabele slaapomgeving te creëren en de schermtijd voor het slapengaan te beperken. Daarnaast kan het doen van ontspannende activiteiten zoals lezen of mediteren bijdragen aan een betere slaapkwaliteit.
Bij al deze technieken gaat het er vooral om te ontdekken wat voor jou het beste werkt en dit consequent toe te passen. Onthoud dat je niet alleen bent op deze reis; er zijn veel mensen die vergelijkbare uitdagingen tegenkomen, en het is belangrijk om op zoek te gaan naar de middelen en ondersteuning die je nodig hebt.
Onthoud dat het verzorgen van je geestelijke gezondheid net zo belangrijk is als het verzorgen van je lichamelijke gezondheid.
Mentale gezondheidszorg moet zich niet beperken tot enkel medische of professionele hulp. Het belangrijkste is dat iedereen probeert om een gevoel van gelijkwaardigheid, steun en begrip te creëren rondom de mentale gezondheid.